P2P monitoringi va raqamli nazorat: O‘zbekistonda qorong‘i iqtisodiyotga qarshi kurash qanday olib borilmoqda

O‘zbekistonda qorong‘i iqtisodiyotga qarshi kurashni kuchaytirish maqsadida raqamli texnologiyalar, sun’iy intellekt va “aqlli” nazorat tizimlari joriy etilmoqda. Hokimiyatlar joriy yil ichida byudjetga qo‘shimcha 30 trillion so‘m jalb qilishni rejalashtirmoqda.

Asosiy vositalar sifatida P2P o‘tkazmalarni (kartadan kartaga) monitoring qilish, mahsulotlarni raqamli markirovka qilish va avtomatik ma’lumot tahlili belgilangan. Bu choralar soliq bazasini kengaytirish va iqtisodiyot shaffofligini oshirishga qaratilgan.

Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, oxirgi yillarda soliq tushumlari o‘sish sur’ati iqtisodiy o‘sish sur’atini ortda qoldirmoqda. Hokimiyatlar 2030 yilga borib byudjet tushumlarini 491,5 trillion so‘mga yetkazishni va qorong‘i iqtisodiyot ulushini 28% dan 19,6% gacha kamaytirishni rejalashtirmoqda.

Asosiy yo‘nalishlardan biri — naqd pulsiz o‘tkazmalarni nazorat qilish. P2P tranzaksiyalar tahlili norasmiy tadbirkorlik faoliyatini va yashirin aylanmani aniqlash imkonini beradi. Shu bilan birga, ro‘yxatdan o‘tmagan yuk tashishlarni avtomatik aniqlash va savdo, xizmat ko‘rsatish, qurilish va umumiy ovqatlanish sohalarida bandlikni rasmiylashtirish yo‘lga qo‘yilmoqda.

Bozorlar va savdo majmualariga alohida e’tibor qaratilmoqda. Hozirda 72 mingdan ortiq savdo nuqtalari past shaffoflik bilan ishlamoqda: o‘n minglab tadbirkorlar minimal aylanmani deklaratsiya qilib, juda past soliq to‘layapti. Hokimiyatlar ushbu sohani to‘liq raqamlashtirish va nazorat tizimlarini integratsiya qilishni rejalashtirmoqda.

2026 yil 1 apreldan qo‘shimcha choralar joriy etiladi. Xususan, ko‘chmas mulk va avtomobil bitimlarida eskro hisoblaridan foydalaniladi, ayrim mahsulot va xizmatlar naqd pul bilan to‘lanmaydi — jumladan alkogol, tamaki va 25 million so‘mdan ortiq xaridlar.

Shuningdek, mahsulotlarni raqamli markirovka qilish tizimi joriy etilishi davom etmoqda. Ammo biznes texnik tayyorgarlik yetishmasligi va ishlab chiqarish to‘xtash xavfi bilan yuzlashmoqda. Jarimalar tizimi alohida xavotir uyg‘otmoqda — ba’zi hollarda u kompaniya aylanmasining 20% gacha yetishi mumkin, bu esa biznesni yopilish xavfiga qo‘yadi.

Shuningdek, pul o‘tkazmalari nazoratini kuchaytirish muhokama qilinmoqda. Markaziy bank barcha ishtirokchilarni to‘liq identifikatsiya qilishni talab qiladigan operatsiyalar chegarasini 25 asosiy hisoblash birliklariga (taxminan 10,3 million so‘m) tushirishni taklif qilmoqda.

Umuman, hokimiyatlar qorong‘i iqtisodiyotga qarshi kurash va soliq tizimi samaradorligini oshirishda raqamlashtirish, analitika va sun’iy intellektni asosiy vosita sifatida qo‘llamoqda.