1-apreldan naqd pulsiz to‘lovlar: qanday cheklovlar joriy etiladi va bu nimaga kerak

O‘zbekiston rasmiylari 1-apreldan kuchga kiradigan hisob-kitob tizimidagi o‘zgarishlarni izohlab berdi. Gap ayrim yirik moliyaviy operatsiyalarni bosqichma-bosqich naqd pulsiz shaklga o‘tkazish haqida bormoqda.

Yangi qoidalarga ko‘ra, ko‘chmas mulk va avtomobillar bilan bog‘liq bitimlar, shuningdek 25 mln so‘mdan yuqori xaridlar faqat naqd pulsiz shaklda amalga oshiriladi. Cheklovlar ayrim tovar toifalariga, jumladan alkogol va tamaki mahsulotlariga ham tatbiq etiladi. Shu bilan birga, naqd puldan to‘liq voz kechish rejalashtirilmayapti — choralar asosan eng xavfli segmentlarga qaratilgan.

Asosiy yangiliklardan biri — ko‘chmas mulk va transport vositalari oldi-sotdisida eskrou hisobvaraqlarini joriy etishdir. Mablag‘lar maxsus hisobda vaqtincha saqlanadi va bitim notarius tomonidan tasdiqlangachgina sotuvchiga o‘tkaziladi. Bu mexanizm tomonlar uchun xavflarni kamaytirib, firibgarlik holatlarining oldini olishga xizmat qiladi.

Rasmiylarga ko‘ra, naqd pulsiz hisob-kitoblarga o‘tish, avvalo, yashirin iqtisodiyotni qisqartirishga qaratilgan. Mutasaddilar baholashicha, savdo va xizmat ko‘rsatish sohasidagi aylanmaning muayyan qismi, ayniqsa karta-karta o‘tkazmalari orqali, nazoratdan chetda qolmoqda. Yangi choralar operatsiyalar shaffofligini oshirib, soliq tushumlarini ko‘paytirishi kutilmoqda.

Islohotlar samaradorligiga misol sifatida Toshkent tajribasi keltirilmoqda. Jamoat transportida naqd pulsiz to‘lovlar joriy etilgach, tushumlar va tranzaksiyalar soni oshgan. Mutaxassislar fikricha, raqamli to‘lovlar bozorning real hajmini aniqroq aks ettirishga yordam beradi.

Shu bilan birga, aholining katta qismi allaqachon naqd pulsiz to‘lovlarga moslashgan. Kommunal xizmatlarning aksariyati mobil ilovalar orqali to‘lanmoqda, infratuzilma esa kengayishda davom etmoqda. Mamlakat bo‘ylab yuz minglab POS-terminallar o‘rnatilgan, bankomatlar va to‘lov punktlari tarmog‘i rivojlangan.

Biroq muammolar ham saqlanib qolmoqda. Xususan, bozorlarda sotuvchilar terminal o‘rniga karta-karta o‘tkazmalarni taklif qilishi keng tarqalgan bo‘lib, bu operatsiyalarni nazoratdan chiqaradi. Faqat bir oy ichida naqd pulsiz to‘lovni qabul qilishdan bosh tortish bo‘yicha o‘n minglab shikoyatlar qayd etilgan.

Shuningdek, komissiyalar va hududlardagi infratuzilma masalalariga ham e’tibor qaratilmoqda. Ayrim banklarda kartani to‘ldirish uchun komissiya undiriladi, qishloq joylarda esa internet uzilishlari va uskunalar yetishmasligi kuzatilmoqda. Regulyator bu muammolar banklar o‘rtasidagi raqobat va to‘lov xizmatlari tarmog‘ini rivojlantirish orqali hal etilishi kerakligini bildirdi.

Islohot muhokamasi chog‘ida shaxsiy moliya ustidan nazorat kuchayishi borasida xavotirlar ham yangradi. Bunga javoban rasmiylar gap fuqarolarni kuzatish haqida emas, balki iqtisodiyotni tahlil qilish uchun umumlashtirilgan ma’lumotlarni yig‘ish haqida ketayotganini ta’kidladi. Shu bilan birga, yangi choralar teskari samara berib, naqd hisob-kitoblarga qaytishga olib kelmasligi uchun muvozanatni saqlash muhimligi qayd etildi.